Trang chủ Cảm Lolita – Mớ gai của thiên tài

Lolita – Mớ gai của thiên tài

312
0
Chia sẻ

Mở đầu cho thiên truyện vĩ đại bậc nhất thế kỉ 20, H.H. thảo bút: “Look at this tangle of thorns” (Xin hãy nhìn mớ gai chằng chịt này). Ngắn ngủi mà sắc gọn, H.H. đã ngầm gửi một lời cảnh cáo cho những kẻ dám bước chân vào phận địa “Lolita” thiêng liêng: cả cuốn tiểu thuyết này là một mớ gai chằng chịt.

Thật vậy, xét về nội dung, “Lolita” mang bóng dáng của một cuốn dâm thư (Vladamir Nabokov phải chấp nhận in kiệt tác bậc nhất đời cầm bút ở Olympia Press, nhà xuất bản mà “ba phần tư ấn phẩm là sách khiêu dâm rẻ tiền”). Gã đàn ông bệnh hoạn kết hôn với người góa phụ chỉ để gần gũi với đứa con gái, cốt truyện đậm chất dâm dục như thế, nếu rơi vào một ngòi bút yếu hơn và thiếu tỉnh táo, chắc chắn sẽ chẳng có tượng đài Lolita sừng sững như hôm nay. May thay, Nabokov lại là một tay tuyệt bút, với cái nhìn sắc lạnh đến rợn thấu tâm can, và nhờ thế, mới đủ vững vàng mà dựng nên khu rừng gai “Lolita” rối ren, kì dị mà quyến rũ, diễm lệ bậc nhất trong văn chương kim cổ, để cho muôn đời “Lolita” vẫn là thách thức cho cả thế giới.

Vậy thì, với lòng thành kính dành cho Nabokov, đại văn hào, ta hãy vén từng lớp của khu rừng gai “Lolita”, với hi vọng khai mở chút ít nào đó bên rìa chốn thâm u và huyền bí này.

  1. Gai của hoa ngôn:

Như những chiếc gai xương rồng nở hoa, rừng gai Lolita cũng nở hoa, trong lớp lớp ngôn từ tuyệt đẹp. Như lời giới thiệu đầy kiêu hãnh của ông, “Tôi là nhà văn Mỹ, sinh ở nước Nga, học văn học Pháp ở Anh trước khi chuyển về Đức mười lăm năm”, trò chơi ngôn ngữ của Nabokov đã đạt đến độ bậc thầy, có thể tự do mà lưu chuyển vượt trên mọi ranh giới thời gian, lãnh thổ và cả văn bản. Người đọc, nếu muốn tạm gọi là theo kịp với văn phong bậc thầy ấy, chí ít phải tích lũy trong bụng một vốc đầy các kiến thức ngôn ngữ, văn hóa cùng khả năng nhạy bén “bắt” lấy những tín hiệu thẩm mỹ.

Mỗi chữ trong tác phẩm nằm ở đó như mỗi quân cờ, chính xác đến từng chi li, để rồi tất cả tổng hòa nên thành ván cờ thế tuyệt diệu. Chính Nabokov đã thừa nhận: “Lolita được sáng tác giống như sáng tác một ván cờ tuyệt đẹp – cấu trúc của nó đồng thời lại là lời giải, bởi vì cái này là chiếc gương phản chiếu cho cái kia, tùy thuộc vào cách nhìn của độc giả.”

Một ván cờ thế hiểm hóc – Một mớ gai chằng chịt. Nabokov (hay là H.H.?) rải chữ nghĩa như lớp lớp hoa diệu kì. H.H. dụ người đọc bước theo lối hoa ngôn, khiến họ mê mẩn như đàn thiêu thân mê mẩn lao vào lửa đỏ, để rồi dần rơi vào ma trận quái lạ của bộ óc kì quặc kia. Bộ óc của một nghệ sĩ. Bộ óc của một thằng điên. Bộ óc nhập vào tủy sống nối liền xuống bong bóng cật độc nơi hạ bộ.

Phải, H.H. đã cưỡng hiếp Lolita. Chẳng phải ngẫu nhiên mà bé Lo, trong cái bụng chửa to tướng, ngậm ngùi thừa nhận: “I would sooner go back to Cue… He broke my heart. You merely broke my life.” (Em thà quay về với Cue. Ảnh làm tan nát tim em. Ba thì chỉ làm tan nát đời em thôi). Chính H.H. đã hủy hoại cuộc đời Lo, để từ một tiểu nữ thần trong trẻo, tinh khiết, em trở nên sành sỏi mà lệch lạc về tình dục. Thế nhưng, y quá khôn ngoan tạo ra chứng cớ giảm tội cho mình. Nên nhớ, tập bản thảo kì lạ này có đầu đề “Lời xưng tội của một gã đàn ông da trắng góa vợ.” Có thể xem đây như bằng chứng trước bồi thẩm đoàn của H.H., nên lẽ dĩ nhiên, y chẳng thể nói điều bất lợi cho chính mình. Và còn ngụy chứng nào khôn ngoan hơn, ma mãnh hơn trò đùa của ngôn từ. H.H., với bộ óc thiên tài, đã dệt nên tấm thảm hoa ngôn tuyệt đẹp, để từ đó lấp liếm những mũi gai độc dữ của bản chất quỷ ám bên trong. Tinh vi đến nỗi, “Lolita” không dành cho tay non nớt và kẻ hời hợt, bởi những kẻ này, một khi đã rơi vào mớ gai đầy mê hoặc giăng sẵn đó, sẽ rơi vào lối suy nghĩ bệnh hoạn kia. Rằng tội lỗi của H.H. chỉ là kết quả của ám ảnh kí ức đè hằn lên tâm thức. Rằng bé Lo, với bản tính tò mò của tuổi trẻ, đã dẫn dụ y vào lâu đài ái tình, và y, chỉ là gã đàn ông khốn khổ chẳng thể cưỡng nổi lời mời gọi đó.

Và khi độc giả đáng thương rơi vào bẫy ấy, tức là họ đã gián tiếp tiếp tay cho dị chứng ái nhi. Tức là họ đã thua trong ván cờ thế. Hơn hết, “Lolita” chưa bao giờ là cuốn sách ủng hộ ấu dâm, như chính lời đề từ của tiến sĩ John Ray (“cái tên “ngọt ngào” mà V. Nabokov đã mượn để kí dưới Lời nói đầu”):

“Lolita khiến tất cả chúng ta – những người làm cha mẹ, những nhà hoạt động xã hội, những nhà giáo dục – phải dốc sức, với tinh thần cảnh giác cao hơn nữa và sáng suốt hơn nữa, vào nhiệm vụ nuôi dạy một thế hệ tốt hơn trong một thế giới an toàn hơn.”

Nabokov chưa bao giờ là kẻ ái nhi như các cáo buộc, bởi ông là thiên tài, và Lolita là kết quả từ trò chơi yêu thích của một thiên tài: thách thức. Nabokov thách thức cả thế giới bước vào chốn rừng gai hiểm độc ẩn sau vẻ ngọt ngào của con chữ, để khi độc giả lần lượt sập bẫy thì ông, ở chốn tiêu dao nào đó, đang hả hê với ván cờ thế tuyệt mĩ này.

  1. Gai của đạo đức:

Nabokov sinh thời ưa chế giễu Thomas Mann, Balzac và Macxim Gorky vì loại văn chương đậm mùi “chủ nghĩa hiện thực” (vị nhân sinh) của họ. Thế nên, có thể nói Lolita là một trong những tuyên ngôn nghệ thuật của ông. Bằng mớ gai tẩm độc của Cái Đẹp, Lolita xuyên thủng bức tường đạo đức từ ngàn năm, để rồi từ trong đống đổ nát, độc giả bàng hoàng nhận ra, liệu trên thế gian có quy chuẩn đạo đức nào bất biến với thời cuộc, vũ trụ? Hay đạo đức, từ thuở nên hình hài, chỉ là sản phẩm khuôn nén của con người?

Gấp lại Lolita, một cảm giác tiếc nuối xộc lên đầu mũi. Xuyên suốt cả thiên tiểu thuyết tuyệt diệu, người đọc khó lòng tìm ra một kẻ tốt đẹp: H.H. gã tâm thần ái nhi, Charlotte Haze bà mẹ ích kỉ, Lolita tiểu nữ thần lẳng lơ và Clare Quilty nhà biên kịch bệnh hoạn. Thế nên, dẫu lời đề từ chú rõ tiểu thuyết hướng người đọc vào “nhiệm vụ nuôi dạy một thế hệ tốt hơn trong một thế giới an toàn hơn” thì tính phi đạo đức của nó vẫn vượt quá tính vị nhân sinh để có thể thật sự truyền tải bài học nào đó. Vì thế, Lolita không cần và không nên soi chiếu từ góc độ vị nhân sinh, vì “với tư cách là một tác phẩm nghệ thuật, nó siêu vượt trên khía cạnh chuộc tội của nó”. Lo. Lee. Ta. Hãy chiêm ngưỡng tuyệt phẩm như một “ân phước thẩm mỹ”, tòa lâu đài tuyệt đẹp rùng rợn vút lên từ các hình tượng và điển hình nghệ thuật.

Chính bản chất méo mó của các nhân vật đã rót đầy cho văn phong bất hủ của Nabokov. Orhan Pamuk cho rằng chính sự bạo ngược và tàn nhẫn làm nên Cái đẹp cho tiểu thuyết Nabokov. Như vầng trăng ngọc giữa đêm tối. Tấm màn đen tuyền chung quanh càng lạnh lẽo, quái gở, kì dị, vầng trăng ngôn từ càng rực rỡ, lóng lánh, huyền diệu. Chính cái xấu xí của nhân cách con người nâng lên cái đẹp của ngôn từ, và còn phương cách nào hoàn hảo hơn để Nabokov chế giễu các cây đa cây đề trên mảnh đất hiện thực? Vấn đề đạo đức của Lolita quả là cái gai tàn độc.

  1. Gai của Cái Đẹp:

Trong suốt chiều kích của lịch sử, con người đã đi đến bao phát kiến vĩ đại, giải mã bao bí ẩn ảo mờ, nhưng lại chưa bao giờ tổng hòa một định nghĩa chuẩn xác về cái đẹp. Cái đẹp thiên biến vạn hóa, cái đẹp chuyển xoay theo cầu mắt của kẻ thưởng lãm (Beauty is in the eye of the beholder). Cái đẹp chỉ hiển lộ trước mắt một cá thể như lớp sóng chạm tới cây ăng ten, tức là cá thể đó phải có độ “nhạy” với riêng cái đẹp ấy. Và Lolita là một trường hợp như thế.

Nàng Lo đẹp hay chăng, chẳng ai dám chắc nịch đưa ra câu trả lời. Với kẻ ưa ngắm đàn bà phồn thực, quyến rũ, cong cớn, hẳn chẳng thể nào thấy nét hay ho ở một đứa nhóc non nớt, nghịch ngợm như Lo. Thế nhưng, H.H. khác. Trong hắn mầm sống của “tiểu nữ thần” cắm rễ vào mớ dây nhợ chằng chịt của kí ức thương đau, để rồi vẻ đẹp ướt át của Lolita đã tưới lớn cho mầm sống ấy thành mớ hoa trái độc dược. Chính mối tình vụng về và cuồng say năm ấy, ở cái công quốc bên bờ biển ấy, tưởng chừng đã chôn vùi trong khói sóng thời gian. Ấy thế mà, chỉ trong tích tắc ấy, giữa lớp lớp hoa huệ của bà Haze, đóa hoa dục tình nở rộ. Cơn sóng xanh. Annabel trở về. Từ trong hầm mộ biển khơi.

“… và rồi, bất thình lình, không hề có dấu hiệu nhỏ nào báo trước, một con sóng xanh dâng trào dưới tim tôi và kìa, quì trong một vũng nắng, gần như khỏa thân, xoay mình trên hai đầu gối, người yêu dấu ở bãi biển Riviera của tôi đang dõi mắt nhìn tôi bên trên cặp kính râm.”

“Lolita bắt đầu từ Annabel.” Vẻ đẹp của Lolita là bóng ma, là hậu bối của một Annabel trong triền kí ức xưa cũ. Chính Annabel đã ngự trị trong trái tim H.H. quá lâu, sừng sững như một tượng đài “tiểu nữ thần” bất diệt, khiến cho H.H. cảm thấy ghê tởm trước đàn bà và mê man trước các bé gái. Và đây, Lolita hiện lên, tiểu nữ thần của các tiểu nữ thần, chỉ bước ra trong đôi mắt kẻ “vừa là nghệ sĩ, vừa là thằng điên, một kẻ mầu muộn mênh mang, với một bong bóng độc dược nóng bỏng trong cật và ngọn lửa cuồng dục luôn rực đỏ trong tủy sống.”

Vậy thì, Cái Đẹp Lolita là hậu bối của Cái Đẹp Annabel: Cái Đẹp bắt nguồn từ hoàn cảnh, Cái Đẹp điều kiện. Điều kiện: nếu không có Annabel thì có chăng Lolita? Hẳn là không. Thế nhưng, mớ gai chồng chéo của Nabokov chưa bao giờ dễ đoán. Tưởng chừng khi hình tượng “tiểu nữ thần” sụp vỡ, Lolita cũng chết. Nhưng không. Lolita vẫn đẹp thế, vẫn khiến trái tim H.H. điên cuồng trong tuyệt vọng.

“Tôi khẩn thiết muốn thế giới biết tôi yêu xiết bao Lolita, của tôi, chính Lolita này, trắng bệch và ô nhiễm, với đứa con của một kẻ khác trong bụng, nhưng vẫn còn nguyên cặp mắt xám với rèm mi đen nhánh như bồ hóng, mái tóc vẫn nguyên màu hạnh nhân nâu đó, vẫn là Carmencita, vẫn là của tôi.”

Lolita đẹp cả khi lớp vỏ “tiểu nữ thần” sứt mẻ, để lột ra cái trần trụi, khô khốc của thời gian. Vậy thì, Cái Đẹp Lolita đã không cần điều kiện để nâng đỡ, tự thân nó đã tỏa sáng. Phải chăng, sau hai năm trôi dài trong cuộc tìm kiếm vô vọng, Lolita đã trở thành ám ảnh khôn nguôi về Cái Đẹp trong thần trí của H.H., Cái Đẹp sẽ ám quyện vào hắn đến hơi thở cuối cùng? Phải chăng, Cái Đẹp ẩn vào nguồn mạch của tình yêu, để trên dòng tình nhơ nhuốc mà đầy thống khoái, Lolita hiện lên vĩnh viễn tuyệt đẹp?

Ngọn gai của Cái Đẹp ở “Lolita” cũng như mũi thoi trên tòa tháp nàng công chúa say ngủ, tàn độc mà quyến rũ, mê hoặc kẻ độc giả đến cùng tận của giấc triền miên.

An Nhiên

Bình luận facebook